1.   TOPRAK VE YAPRAK NUMUNESİ

1.1.   Toprak Numunesinin Önemi

Bitkiler için bitki besin elementleri gerekliliğinin, bitki gelişimi ve elde edilecek verim üzerinde ne kadar önemli olduğu bilinmektedir. Bitkilerin büyüyüp gelişmesi için düzenli olarak su ve bitki besin elementlerinin sağlanması gerekmektedir. Bitkilere gerekli bitki besin elementlerini ve suyu sağlayan ana kaynak topraktır. Bu nedenle; bitkilerin büyüdüğü ve geliştiği toprağın, gelişen bitkinin kendisinin, gelişme ve büyümeleri için gereksinim duyduğu suyun ve kullanılan gübrelerin analiz edilmesi doğru ve başarılı bir bitki besleme için gereklidir.

Toprak analizi, herhangi bir toprağın besin elementi sağlama gücünün belirlenmesi için kullanılan bir yöntemdir. Bu amaçla kimyasal ve biyolojik analiz yöntemlerinden yararlanılır. Toprağın verimlilik durumunun belirlenmesinde biyolojik toprak analizlerinin bazı üstünlükleri olduğu hâlde bu yöntemlerin çoğunun uzun zaman alması ve fazla sayıda örnek ile çalışmanın güç olması en önemli dezavantajlardır. Buna karşılık kimyasal toprak analizleri çok daha hızlı olup fazla sayıda örnek ile çalışabilme imkânı sağlar. Kimyasal toprak analizlerinin biyolojik analiz yöntemlerine göre en önemli üstün yönü yetiştirilecek bitki için toprakta ihtiyaç duyulacak besin elementi ve gerekli dozlarının ekim ya da dikimden önce belirlenebilmesidir.

Uygun ve ekonomik bir gübreleme, ancak toprak analiz sonucuna dayanılarak yapılabilir. Toprak analizi yapılmadan araziye gübre uygulandığı takdirde; toprağa gereğinden fazla veya az gübre verilebilir, toprağa yanlış cins gübre verilebilir ve gübre

yanlış bir zaman ve şekilde uygulanabilir. Bu şekilde yapılan bir gübrelemenin ürün artışı üzerindeki etkisi ise az veya hiç olmayabilir.

Uygun ve ekonomik bir gübrelemenin yapılabilmesi ve gübre kullanım etkinliğinin artırılabilmesi; ekimden önce arazi toprağının verimlilik yönünden gerekli analizlerinin yaptırılması, analiz sonuçlarının doğru yorumlanması ve yetkili teknik elemanların yapacakları tavsiyelerin tam olarak yerine getirilmesi hâlinde mümkün olacaktır.

Günümüzde üreticilerin topraklarını analiz etmek sureliyle gübreleme tavsiyeleri yapan ve ülkemiz geneline yayılmış kamu, üniversite, ziraat odaları, ticaret borsaları ve özel sektöre ait yüzlerce toprak analiz laboratuvarları bulunmaktadır.

Toprak analizlerinin temel amacı; toprakta yetersiz olan herhangi bir besin elementinin miktarını istenen düzeye çıkarmak için gübrelemeyle ilave edilmesi gereken besin elementi miktarının tahmini amacıyla yardımcı bir değer elde edebilmektir. Ancak toprak verimliliğinin bitki gelişimini etkileyen pek çok faktörden sadece biri olduğu da bilinmelidir.

Toprak analiz sonuçlarına göre gübreleme öneri sistemi birbirini izleyen şu dört aşamadan oluşmaktadır:

  • Araziden ve gerekli yerlerden toprak örneklerinin alınması,
  • Örneklerin analizlere hazırlanması,
  • Örneklerde yarayışlı besin elementi miktarlarının tayini,
  • Analiz sonuçlarının yorumlanması (sonuçların kalibre edilmesi) ve bitkilerce ihtiyaç duyulan besin elementi miktarlarının tahmin edilmesidir.

1.2.   Toprak Numunesi Alma

Toprak numunesi; çeşitli analizler yapılmak üzere tarla veya bahçeden usulüne uygun olarak alınıp laboratuvara gönderilmek üzere hazırlanmış topraktır.Alınan toprak numunesi hazırlanış ve kullanılış amacına göre farklı isimlerle adlandırılabilir;

  • Arazinin herhangi bir yerinden alınan az miktardaki toprağa alt numune, Ø Arazinin farklı yerlerinden alınan çok sayıdaki alt numunelerin karıştırılmasıyla elde edilen numuneye paçal numune,
  • Paçal numuneden laboratuvara gönderilmek üzere alınan kısma ise laboratuvar numunesi

1.2.1.  Toprak Numunesi Almanın Önemi

Bitkilerin yetişme ortamı topraktır ve toprak olmadan bitki yetiştiriciliği (topraksız tarım teknikleri hariç tutulursa) düşünülemez. Bitkiler büyüme ve gelişmeleri için ihtiyaç duydukları besin elementlerinin büyük bir çoğunluğunu toprak ortamından temin etmektedir. Dolayısıyla toprağın “bitkiye yarayışlı”besin elementi miktarının bilinmesi başarılı bitki besleme için hayati öneme sahiptir.

Pratik olarak, bitkilerden beklenen hedef verim ile kaldırmış olduğu besin elementi miktarları bellidir, toprak analizi sonucu ile topraktaki besin elementi miktarları belirlenir ve eksik kalan kısım gübreleme ile tamamlanır. Şekil 1.2’de toprakta bulunan besin elementlerinin durumları gösterilmektedir. Bitki besleme açısından yapılan toprak analizlerinde belirlenen kısım, toprakta bulunan toplam besin maddesi miktarının sadece bir kısmını yansıtmaktadır.

Toprak analizlerinde örneklerin alınması ve analize hazırlanması en önemli konulardan birisidir. Temsil yeteneğinden yoksun, usulüne uygun bir şekilde alınmamış bir toprak örneği en gelişmiş cihazlarla ve en duyarlı yöntemler ile analiz edilse bile yanlış yargılara neden olabileceği gibi emek ve zamanında boşa gitmesine neden olacaktır. Bu nedenle toprak örneklerinin alınmasında ve analize hazırlanmasında gereken özen gösterilmeli ve işlemler usulüne uygun bir şekilde gerçekleştirilmelidir.

Toprak özellikleri bir yöreden diğer bir yöreye değişmekle birlikte profilhorizonlar boyunca da büyük değişiklikler gösterebilmektedir. Bu nedenle örnekler alınırken topraklardaki yatay ve dikey farklılıklar göz önünde bulundurulmalı ve yerel değişikliklerin etkisi en az düzeye indirilecek şekilde hareket edilmelidir. Bunun için toprağın rengine, eğimine, deniz seviyesinden yüksekliğine, tekstürüne, elde edilen ürünün çeşit ve miktarına, uygulanan farklı gübre miktarına ve toprak işlemedeki farklılıklara dikkat edilerek örnekleme alanı olabildiğince homojen (tek düze) alt parçalara ayrılmalıdır.

 

1.2.2.  Toprak Numunesi Alma Esasları

Toprak analiz yöntemlerinin başarıya ulaşması toprak örneklerinin dikkatli alınmasına bağlıdır. Doğru toprak analizi; dikkatli bir örnekleme ile başlar, uygun bir laboratuvar yöntemi ile devam eder ve verilerin doğru yorumu ile sonuçlanır. Bu nedenle, güvenilir toprak analizlerinin ilk kuralı uygun toprak örneklemesidir. Tekniğe uygun olarak alınmamış örneğin analiz sonucu uzmanı yanlış yola sevk edebileceği gibi aynı zamanda para ve zaman kaybına da neden olur.

Analiz amacıyla toprak örneklerinin alınması, toprak örneğinin alındığı ortama (tarla, bağ, bahçe, saksı, harç veya sera toprağı) bağlı olarak değişmekle birlikte genellikle burgu, bel, kürek, sonda gibi çeşitli aletler kullanılır. Topraklarda ayrıca Mikro besin elementleri analiz edilecekse, örnekler Mikro besin elementleri bulaşmayacak maddelerden (plastik, tahta veya özel metal) yapılmış aletlerle alınmalıdır.

Mevsime bağlı olmakla beraber, örneklerin analiz edilebilmesi ve gübre tavsiyelerinin yapılabilmesi için süreye ihtiyaç duyulduğundan toprak örneği ekimden veya gübre kullanılma tarihinden 1-2 ay evvel alınmalıdır. Bu süre sadece analiz süresi ile ilgili olmayıp laboratuvar yoğunluğu ile zamanında ihtiyaç duyulan gübrenin temini açısından da gerekli ve önemlidir. Toprak örneklemesi yapılırken şu hususlara dikkat edilmelidir:

  • Donlu ve çamurlu günlerde toprak örneği alınmamalıdır.
  • Örnek alma derinliği, toprağın sürülme ve işlenme derinliğine göre değişir. Gübreleme yönünden özellikle işlenen toprak tabakası önemlidir.
  • Örnek alınacak yerin toprağı ayağa yapışmayacak kadar kuru veya tavlı olmalıdır. Alınan örnek biraz ıslak ise gölgede kendi hâlinde kurutulmalıdır.
  • Araziden toprak örneği almadan önce toprağın rengi, eğimi, derinliği gibi farklılık gösteren çeşitli özelliklerine dikkat edilmelidir.
  • Örnekleme yapmak için -tüm topraklarda kullanılabilir standart bir yöntem olmayıp- örnekleme yeri, amacı gibi faktörlere bağlı olarak yöntem de değişebilir.

Başlıca toprak örnekleme yöntemleri aşağıda sıralanmıştır.

1.2.2.1. Tarla Bağ ve Bahçelerden Toprak Örneği Alınması

Toprak verimliliğini belirlemek ve gübreleme önerisinde bulunmak amacı ile tarla toprağından, gübreleme ve ekim yapılmadan önce karma toprak örneği alınır. Yerel farklılıkları en az düzeye indirmek ve tek düzeliği olabildiğince sağlayabilmek için tarla (arazi) kendi içerisinde örnekleme alanlarına ayrılır. Bu örnekleme alanında zikzak şeklinde yürümek suretiyle pulluk derinliğinden aynı miktarda alınan toprak örnekleri güzelce karıştırılır ve bundan temsili bir örnek alınır.            

Toprak örneği alma derinliği, yetiştirilen veya yetiştirilecek bitkiye göre değişir:

  • Tek yıllık bitkiler için (tarla bitkileri ve sebzeler) 0-30 ve 30-60 cm derinlikten,
  • Çok yıllık bitkiler için (meyve ağaçları) 0-30,30-60, 60-90 derinlikten örnek alınır. Gerektiğinde daha derinden de toprak örneği alınabilir.

 

  • Tek yıllık bitkilerden toprak örneği alınması

Tek yıllık bitkilerin (pek çok hububat ve sebze) yetiştirildiği alandan araziyi temsil edecek bir karışımın yapılması gerekmektedir. Örneklemede dikkat edilmesi gereken noktalar bulunmaktadır. Örneklemeye başlamadan arazide görülebilir toprak farklılıkları dikkate alınmalıdır. Örneğinıslak sahalar, doldurulmuş ya da toprak alınmış yerler, erozyona uğramış kısımlar ve benzeri yerler arazide anlaşılmakta olup bu yerlerden alınan toprak örnekleri arasında da bitki besin elementleri yönünden büyük farklılıkların bulunabileceği unutulmamalıdır.

Toprak örneği alınacak örnekleme alanlarının büyüklükleri, tarlanın homojenliğine ve çalışmada istenilen doğruluk derecesine bağlı olarak 20-40 dekararasında değişebilir. Ancak örnekleme alanının 40 dekardan daha büyük olmamasına özen gösterilmelidir.

Aynı özelliği gösteren araziden karışık toprak örneğinin alınması için takip edilmesi gereken işlemler aşağıda sıralanmıştır:

  • Toprak örneği kürek, bel veya bu iş için özel olarak yapılmış toprak burgusu (derin örneklemelerde) ile rahat bir şekilde alınabilir. Toprak örneği alınırken toprak fazla yaş veyafazla kuru olmamalıdır. Ayrıca zorunlu olmadıkça donlu günlerde toprak örneğinin alınmaması gerekir.
  • Tarla bitkileri ile çoğu sebze bitkilerinin yetiştirileceği alanlardan analiz için toprak örneği 0-20 cm derinlikten alınır.
  • İlk örnek arazinin belli bir noktasından alınır ve sonraki örnekler zikzak bir çizgi üzerinden belli noktalar takip edilerek alınır.
  • Örnekleme yerinin yüzeyi, toprağa zarar vermeden temizlenir; varsa bitki artığı ya da büyük taş parçaları kenara atılır. Bel aleti ile “V” kesitli bir çukur açıldıktan sonra çukurun herhangi bir yüzeyinden 3-4 cm kalınlığında 18-20 cm boyunda bir toprak dilimi alınarak temiz bir kaba konulur.
  • Bel aleti ve kürek üzerine alınan örnek; sağından, solundan ve küreğin ucuna gelen kısımlardan tıraş edilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus, toprağın üst kısmını temsil eden ve küreğin sap kısmına yakın olan toprak kısmının atılmamasıdır.
  • Belirli noktalardan alınan toprak örnekleri bir bez üzerinde veya plastik kova içerisinde biriktirilir ve el ile iyice karıştırılarak kaba bitki ve taş parçaları atılır.
  • Toprağın değişik yerlerinden avuç veya bir kaşık ile azar azar yaklaşık bir kilogram toprak alınarak temiz bir torbaya konur.
  • Torba üzerine ve mümkünse içine, örneğin alındığı yer ve örnekleme ile ilgili gerekli bilgiler içeren bir etiket konarak ağzı kapatılmalıdır. Ø Toprak örneği laboratuvara güvenli bir şekilde ulaştırılmalıdır.

 Toprak örneği alınırken ve analiz aşamasına hazırlanırken dikkat edilmesi gereken noktalar bulunmaktadır. Bunlar;

  • Alınan toprak örnekleri plastik kovalarda biriktirilmelidir. Eğer metal veya galvanize kovalar kullanılır ise bakır (Cu) ve çinko (Zn) bulaşması söz konusu olabilir. Bu durum özellikle mikroelement analizi yapılacak örneklerde bulaşıklık olması bakımından son derece önemlidir.
  • Kullanılan araçların temiz ve paslanmamış olmasına dikkat edilmelidir.
  • Örnekler laboratuvara getirilinceye değin serin bir yerde muhafaza edilmelidir.
  • Kese kâğıtlarından bor (B) ve çinko (Zn) bulaşmasını önlemek için naylon poşetlere konulmalıdır. Ancak nemli toprak örneklerinin 48 saatten fazla naylon poşet içerisinde kalmaları sakıncalıdır.
  • Tarla toprağından genellikle 3-4 yılda bir toprak örneği alınıp analiz edilmelidir. Ø Gübre önerisinde bulunmak için alınacak toprak örnekleri genellikle pulluk derinliğinden alınmalıdır.
  • Çayır / mera alanlarından alınacak toprak örneklerinin yüzeyden 5 cm derinliğinden alınması yeterli olacaktır.
  • Nitrat hâlindeki azot, çözünebilir tuzlar gibi toprakta kolay yıkanabilir elementlerin belirlenmesi amacıyla alınan toprak örneklerinin yüzeyden 60-80 cm derinlikten alınması uygundur.

Koşulların elverişli olduğu her zaman toprak örneği alınabilir. Ancak toprak parametreleri üzerinde mevsimsel değişikliklerin etkili olduğu göz önüne alınacak olursa toprak örneğinin alınması için yaz ortasından başlayarak sonbaharın başına değin geçen zaman en uygundur.

Aynı özelliğe sahip olmayan ve ayrı bir toprak örneği almayı gerektiren toprak özellikleri ise Tablo 1.1’de verilmiştir.

Toprak Özelliği

Açıklaması

Renk

Aynı arazideki koyu, gri, kırmızıvb. renk farklılıklarının bulunduğu yerler

Eğim

Taban ve yamaçta bulunan yerler

Yöney

Kuzey, güney, doğu, batı gibi arazinin farklı yönlerinde bulunan yerler

Toprak bünyesi

Farklı tekstüre (kil, silt, kum gibi) sahip olan yerler

Toprak derinliği

Derin veya sığ olan yerler

Doğal bitki örtüsü

 Otlu veya otsuz olan çıplak kesimler

Verim farkı

Değişik tür ve miktarlarda ürün kaldırılan kesimler

Gübreleme farkı

Değişik ve farklı dozlarda gübreleme yapılan yerler ve gübresiz kısımlar

Toprak işleme

Değişik toprak işlemesi yapılan, çapalanan ve sulanan kesimler

  • Çok yıllık bitkiler için toprak örneği alınması (meyve bahçeleri)

Meyve bahçelerinden toprak örneği alınmasının temel amacı; meyve ağacı köklerinin su ve besin maddelerini absorbe ettikleri kısımdaki toprakla ilgili bilgi edinmek ve kültürel uygulamaları buna göre yapmaktır.

Meyve bahçelerinin çok çeşitli meyve ağaçlarından kurulmuş olmaları sebebiyle uygulanan kültürel işlemler arasında büyük farklılıkların bulunması yanında; toprakların da birtakım farklılıklar göstermesi, meyve bahçelerinden toprak örneklerinin alınması için tek bir yöntemin belirlenmesini ve bunun tüm koşullarda uygulanmasını olanaksız kılmaktadır.

Meyve bahçesinde zikzak veya diyagonal şekilde yürünerek 15-20 adımda bir durularak önümüze düşen ağacın taç izdüşümünden farklı derinliklerden toprak örneği alınır. Örnek alımı tarla toprağında olduğu gibi ilk 20 cm’lik kısımdan kürekle “V” şeklinde bir çukur açıldıktan sonra düzgün yüzeyden 3-4cm yüksekliğinde bir toprak dilimi kesilerek yan yüzeyleri mala ile temizlendikten sonra plastik kovaya aktarılır.

Daha derinden toprak örneği alınması durumunda toprak burgusu kullanılır. Toprak burgusu, T şeklinde sapından tutularak döndürülerek toprağın içerisine daldırılır ve döndürmeden topraktan çıkartılır. 0-30cm’den alınan bu toprak örneği plastik kovaya aktarıldıktan sonra aynı delikten içeriye burgu tekrar daldırılarak bu kez de 30-60 cm derinlikten örnek alınır. Bu esnada yüzeyden toprak dökülmemesine ve bulaşma olmamasına dikkat edilmelidir.30-60 cm derinlikten alınan toprak örneği ayrı bir kovaya konulur. Bu şekilde meyve bahçesinden ayrı derinliklerden alınan toprak örnekleri ayrı ayrı kovalarda karıştırılıp temsili bir miktar (500 g) örnek naylon poşetlere aktarılır ve analiz için en kısa sürede laboratuvara gönderilir.

             

             Ø      Sera toprağından örnek alma

Serada bitki yetiştiriciliğinde birim alandan yüksek verim elde etmek için normal açık tarla koşullarına göre daha yoğun yetiştiricilik yapılmaktadır. Bu nedenle birim alandaki bitki sayısı çok daha fazladır. Dolayısıyla kullanılan gübre miktarı da daha fazla olmakta ve toprağın bitki besin elementi içeriği sezon içerisinde değişimler gösterebilmektedir. Bu durumda sera topraklarında bitki besin elementi içerikleri takip edilmelidir. Sera topraklarının analizi sezon başında yapılabileceği gibi; sezon ortasında veya sezon içerisinde farklı zamanlarda tekrarlanarak toprağın bitki besin elementi kapsamı belirlenebilir.

1.2.2.2. Saksı Toprağından Örnek Alma

Özellikle uzun yıl yetiştiriciliği yapılan süs bitkilerinde, bitki besin elementi noksanlıklarının tespit edilmesi amacıyla zaman zaman saksılardan toprak örneği alınır.

Saksıdan toprak örneği alırken dikkat edilecek hususlar şunlardır:

  • Toprak örneğinin alınması esnasında saksı toprağı fazla nem içermemelidir. Bu çerçevede örnekleme sulamadan en az 6 saat, gübreleme yapılan durumlarda ise gübrelemeden en az 5 gün sonra yapılmalıdır.
  • Saksının çapı ve yüksekliği dikkate alınarak temiz bir sonda ile saksının değişik noktalarından, bitki köklerine zarar vermeyecek şekilde, yeterli sayıda toprak örneği alınır.
  • Toprak sondasının sapından sıkıca tutularak çevrilir ve saksının içine doğru itilir. Çevrilerek itildikçe sondanın kesici ağzındaki toprak silindire dolar. Bu şekilde saksının değişik noktalarından alınan ve kovaya aktarılan toprak iyice karıştırılır.
  • Alınan toprak örnekleri elle ufalanarak sıcak ve rutubeti olmayan bir odada, kâğıt veya benzeri bir örtü üzerine yayılarak en az bir gece kurutulmalıdır. Ø Bundan sonra toprağın değişik yerlerinden avuç veya bir kaşık ile azar azar toprak alınarak temiz bir torbaya konulur.
  • Torba üzerine ve mümkünse içine örnekle ilgili bilgileri (yetiştirilen bitki, alındığı saksı, yer, tarih vb.) içeren bir etiket konularak ağzı kapatılır ve analiz yapılacak laboratuvara ulaştırılır.

1.2.2.3. Harç Karışımlarından Toprak Örneği Alınması

Süs bitkileri yetiştiriciliğinde genellikle hazırlanan karışımların pH’ı, tuz kapsamı, organik madde ve besin elementi kapsamı gibi çeşitli özelliklerin bilinmesi sağlıklı bitki gelişimi açısından son derece önemlidir.              

Harç karışımlarından örnek alınırken dikkat edilecek hususlar aşağıda sıralanmıştır:

  • Toprak örneği bir kürek ya da benzeri temiz bir alet yardımıyla alınmalıdır. Örnek alınmasında kullanılan araçların temiz ve paslanmamış olmasına özellikle dikkat edilmelidir.
  • Toprak örneği tüm karışımı temsil edecek şekilde harç karışımının farklı yerlerinden ve derinliklerinden alınır.
  • Kürek üzerine alınan örnek, sağından, solundan ve küreğin ucuna gelen kısımlardan tıraş edilerek kutu gibi düzenli hâle getirilir.
  • Alınan toprak örneği temiz bir bez üzerinde veya plastik bir kova içerisinde biriktirilir ve el ile iyice karıştırılır. Ele geçen bitki ve taş parçaları atılır. Toprağın değişik yerlerinden azar azar toprak alınarak bir kilogram kadar toprak temiz bir torbaya konulur.
  • Torba üzerine ve mümkünse içine örnekleme ile ilgili gerekli bilgiler (alındığı karışım, yer, tarih vb.) içeren bir etiket konularak ağzı kapatılır ve laboratuvara güvenli bir şekilde ulaştırılır.
  • Laboratuvara gönderilinceye kadar   toprak örnekleri          serin     bir        yerde korunmalıdır.
  • Toprağın inorganik azotu (NH4-N, NO3-N) bitkilerin o anda faydalanabildikleri azot miktarını göstermesi bakımından önemlidir. Bu amaçla alınan toprak örnekleri sıcaklık ve havalanma şartlarında değişikliğe uğradıkları için, araziden alınır alınmaz hemen analiz edilmeleri gerekmektedir.

1.2.2.4. Sorunlu Alanların Teşhisi ve Islahı Amacıyla Toprak Örneği Alınması

Tuzluluk, alkalilik, asitlik, aşırı kireçlilik, besin elementi toksisitesi, tekstür ve taban suyu durumlarından ileri gelen çeşitli toprak sorunlarının esas nedenlerini saptamak ve sonra bu sorunların giderilme yollarını araştırmak için farklı derinliklerden örnek alınır.

Bu gibi alanlardan çoğunlukla profil örneklerinin alınması gerekir. Bunun için bu tür topraklarda derin profil çukurları açılmak suretiyle toprak katmanlarından örnekler alınır.

Açılan çukurlardan taban suyu çıkarsa çukurlar daha derine indirilmez. Ayrıca çukurdan çıkan taban suyundan da analiz edilmek üzere örnek alınır.

1.2.2.5. Bazı Bozulmuş Yerler İçin Toprak Örneği Alınması

Topraklarda kimi fiziksel analizler için farklı yöntemlerle örnekleme yapılmaktadır. Örneğin toprak sulaması amacı ile yapılan hacim ağırlığı tayini için bozulmamış örnek alma yöntemi uygulanmaktadır. Bu tür örnekleme yöntemi, toprağın arazideki doğal hâlini en az bozduğu için tercih edilmektedir. Bozulmamış toprak örneği atımında pirinçten yapılmış ve ağzında bıçağı bulunan 100 cm3lük özel örnek alma kapları kullanılmaktadır.

Söz konusu örnek alma kapları özel çakıcısı ve çekiç kullanılarak istenilen derinliğe çakılır ve bozulmamış toprak örneği alınır. Özellikle toprak yapısının tanımlaması, etüt ve haritalama çalışmalarında bu örnekleme yöntemi çok sık kullanılmaktadır.

1.2.2.6. Grid Sistemli Örnekleme

Bu yöntemle örnekleme yapılacağı zaman, çalışılan alan mevcut haritalar yardımı ile belirlenir ve çalışma alanının büyüklüğü ve gerektirdiği hassasiyet, zaman ve ekonomik koşullara bağlı olarak alan, belirli uzaklıklara bölünerek bir grid sistemine oturtulur. Grid örnekleme iki şekilde yapılmaktadır. Bunlar; grid hücre ve gridnokta örneklemeleri olarak adlandırılır.

  • Grid hücreli örnekleme sisteminde örnekler, hücre olarak tanımlanan ve çalışmanın özelliğine göre boyu ve eni eşit (50×50 m, 100×100 m veya daha farklı boyutlarda) oluşturulan hücreler içerisinde, tesadüfi olarak belirlenen noktalardan alınan karışık topraklardan oluşur. Örnek alınan hücrenin orta noktası ise örnekleme koordinatını oluşturur. Karışık örnekler, çalışmanın özelliğine bağlı olarak beş veya daha fazla noktadan alınan toprak örneklerinden oluşturulmalıdır.
  • Grid nokta örnekleme sistemi de gridlerin kesişme noktası koordinattan esas alınarak bu noktanın birkaç metre etrafında küçük burgular vasıtasıyla örnek toplanabildiği gibi, tam kesişme noktalarından da yeteri kadar örnek alınabilir.

Genelde büyük alanlarda yapılan çalışmalarda bu yöntemin uygulanması tavsiye edilebilir. Nitekim hassas tarım uygulamalarının temelini de yukarıda sayılan örnekleme yöntemleri oluşturur. Çalışma yapılacak alanın özellikleri ve varsa değişkenlikleri ancak bu şekilde gerçekçi olarak saptanabilir.

1.2.3.  Toprak Numunesi Alınmayacak Yerler

Bitki yetiştiriciliği ve gübreleme amacı ile toprak örneklemesi yapılmaması gereken alanlar ya da yerler de bulunmaktadır. Örnekleme yapılmaması gereken yerlerden toprak örneği alıp temsili toprak örneğine karıştırılır ise analiz sonuçları olumsuz yönde etkileneceğinden yanlış sonuçların elde edilmesine neden olacaktır.

Toprak örneklerinin alınmayacağı yerler şunlardır:

  • Binaların çevresi ile girişi,
  • Yol kenarına düşen kısımlar,
  • Geçmişte gübre yığınlarının bulundurulduğu alanlar,
  • Harman yeri olarak kullanılmış kısımlar,
  • Hayvanların yatırıldığı kısımlar,
  • Tarlanın hafif tümsek veya çukur olup su birikebilen kısımları, Ø Ağaç altları,
  • Sıraya gübre verilerek ekim yapılan yerlerde sıra üzerleri,
  • Dere, orman, kanal, su arkı ile çite yakın kısımlardan toprak örneği alınmamalıdır.

1.2.4.  Toprak Numunelerinin Analize Hazırlanması

Alınan toprağın verimlilik amaçlı analizi öncesi bazı işlemlerden geçirilmesi gerekmektedir. Bu işlemler toprak örneğinin temsil yeteneğini artırma amacına dayanır. Toprak örneklerinin analize hazırlanması için gerekli olan işlemler şu şekilde sıralanabilir:

  • Kurutma
  • Ezme, ufalama, öğütme
  • Eleme
  • Saklama

 

  • Kurutma: Alınan toprak örnekleri gölgede, oda sıcaklığında, toz almayacak bir şekilde toprak kurutma kapları veya temiz kâğıtlar üzerine serilerek kurutulmalıdır. Bu toprağa hava kurusu toprak
  • Ezme, ufalama ve öğütme: Hava kurusu hâline gelen toprak üzerinde görülen bitki parçacıkları, iri taşlar ve çakıllar temizlendikten sonra toprak kesekleri elle ufalanır. Örnek miktarı 1 kg’ın çok üzerinde ise bitki ve taşlar ayıklandıktan sonra topraklar temiz bir zeminde iyice karıştırılıp yayılır ve dörde bölünür. Çapraz iki parçası alınarak örnek miktarı azaltılabilir. Bu işleme dörtlemeadı verilir. Daha sonra hava kurusu bu toprak örneği tokmak veya merdane ile kum ve çakıl parçacıklarını ezmeyecek şekilde hafifçe ufalanır. Çok fazla örnekle çalışılan laboratuvarlarda çarpma etkisi ile ufalama işlemini yapan özel toprak değirmenleri de kullanılabilir.
  • Eleme: Ufalanan toprak örneğinin eleme işlemi 2 mm’lik (10 mesh) elekten, elek üzerinde çakıl ve bitki parçacıkları kalıncaya kadar devam eder. Gerekirse elek üzerindeki kısım yeniden öğütme işlemine tabi tutulur. Eleme esnasında eleğin kapağı kapalı durumda olmalıdır
  • Saklama: Elenen toprak örnekleri havadar, kuru bir ortamda plastik veya adi cam saklama kapları içerisinde uzun süre saklanabilir. Saklama kapları üzerinde içindeki örneklere ait bilgileri içeren etiket bulunmalıdır.

Organik topraklar kurutulmamalı ve elenmemelidir. Bu topraklar laboratuvara geldiği gibi analiz edilmelidir. Turba ve organik topraklar kısa süreliğine 10 °C sıcaklıkta saklanabilir. Ancak uzun süreli saklamalar 2 °C’de yapılmalı ve topraklar dondurulmamalıdır.

1.2.5.  Toprak Numunelerinin Etiketlenmesi

Kovada biriktirilen topraklar iyice karıştırıldıktan sonra yaklaşık 1 kg kadar alınıp naylon veya bez bir torbaya konulur. Örneğe ait iki tarafında aynı bilgileri içeren köşelerinde ip bağlama deliği olan ve ortasından koparma izi önceden açılarak hazırlanmış etiket, kurşun kalemle doldurularak etiketin bir yarısı torbanın içine konulur, diğer yarısı aynı poşetin ağzına bağlanır. Toprak örneğinin nem kaybetmesi ve içindeki etiketin nemden etkilenmemesi için naylon poşet 2-3 yerinden delinmelidir.

Etikette yer alacak olan bilgiler Tablo 1.12’deki bilgileri içermelidir.

Örnek sahibi

Örnek sahibi

İli

İli

İlçesi

İlçesi

Köyü (mevkisi)

Köyü (mevkisi)

Koordinatları

Koordinatları

Ada, parsel no

Ada, parsel no

Bitki

Bitki

Derinlik

Derinlik

Tarım şekli (sulu-kuru)

Tarım şekli (sulu-kuru)

Geçen yılki bitki ve gübre

Geçen yılki bitki ve gübre

Tarih

Tarih

Örneği alan

Örneği alan

Tablo 1.1: Toprak etiket örneği

Hazırlanan etiket kurşun kalemle yazılmalıdır. Mürekkepli kalemle yazılması hâlinde etikette herhangi bir ıslanma olduğunda etiket üzerindeki bilgiler dağılabilir. Etiketler iki nüsha olarak hazırlanmalıdır. Etiketlerden bir tanesipoşetin içerisine diğeri ise dışına konulur.

1.2.6.  Toprak Numunesi Almadaki Hatalar

Toprak analizlerinde sonuçların mümkün olduğunca gerçeği yansıtması gerekir. Buna karşılık gerek toprak örneklemesi, gerekse analizler esnasında yapılan çok sayıdaki hatalı işlemler nedeniyle analiz sonuçları yanıltıcı olabilir.

Toprak örneklemede yapılan genel hatalar şunlardır: 

  • Toprak örnekleri kürekle 20 cm’ye kadar olan derinlikten alınmayıp toprağın hemen yüzeyinden ve çoğu zaman elle alınmaktadır.
  • Yaklaşık 1 kg yerine 100-150 g kadar numune alınmakta bu nedenle gönderilen toprak laboratuvarda analize yeterli olmamaktadır.
  • Toprak örnekleri uygun olmayan kaplara (örneğin o anda bulunan konserve kutularına veya gübre torbalarına) konulmaktadır.
  • Etiketler kurşun kalemle yazılmayıp tükenmez kalemle yazılmakta ve naylona konulup ağzı kapatılınca toprak terleme yaptığından mürekkep bulaşınca etiketteki yazılar okunamaz hâle gelmektedir.
  • Topraklar naylon torbaya konulduktan sonra torbalar birkaç yerinden delinmediğinden içine konan etiketler toprağın neminden dolayı naylon içerisinde ıslanarak parçalanmaktadır.
  • Çiftçinin aynı mevkide birden fazla tarlası olduğunda, toprak örnekleri alındıktan sonra etikette hangi toprağın hangi tarlaya ait olduğu belirtilmemektedir. Böylece laboratuvara gönderilen toprakların analizleri yapılıp rapor gönderildiğinde çiftçi tarafından tarlalar karıştırılmaktadır.
  • Islak numune soba üzerinde kurutulmamalıdır. Numune biraz ıslak ise gölgede kendi hâlinde kurutulmalıdır.

Başarılı bir toprak analizine etkileyen faktörler şunlardır:

  • Örneklemenin yeterli sıklıkta yapılması
  • Örneklemenin uygun zamanda yapılması
  • Örneklemenin istenilen derinlikten yapılması
  • Diğer faktörler
  • Örneklemenin yeterli sıklıkta yapılması: Toprak tipi, toprak bitki besin elementlerinin önceki düzeyleri, katyon değişim kapasitesi, hava koşulları vb. etkenler toprak örneklerinin alınma sıklığına etki eder. Bu faktörler, bölgesel olarak değiştiğinden örnekleme için tek bir zaman aralığı önermek oldukça zordur. Fakat genelde bu aralık fosfor (P) ve potasyum (K) için 2 ile 4 yılda bir olabilir. Toprak bitki besin elementlerinin önceki düzeyleri yüksek olduğunda bu aralık 3 ile 4 yılda bir gibi daha uzun olabilir. Fakat düzeyler düşük ise 2 yılda bir örneklemenin yapılması uygun olabilir. pH için örnekleme ve analiz aralığı 4-5 yılda bir olabilir.
  • Örneklemenin uygun zamanda yapılması: Toprak işleme ve hava koşulları bitki besin elementlerinin varlığını değiştirdiğinden toprak örneklemesi her yılın yaklaşık aynı tarihinde yapılmalıdır. Bu yolla yıldan yıla oluşabilecek değişim en aza indirilebilir. Toprak koşulları yaz mevsiminde kısmen değişken olduğundan örnekleme için ilkbahar veya sonbahar mevsimleri tercih edilmelidir.
  • Örneklemenin istenilen derinlikten yapılması: Kulaklı pulluk esaslı toprak işleme sistemlerinin kullanımı bitki besin elementlerinin derinlere hareketini mümkün kılar. Bununla birlikte çizel pulluğu veya diskli tırmık kullanılır ise bitki besin elementleri yerleştirildikleri yerde kalır. Bu durum, bitki besin elementlerinin tabakalaşmasına neden olur. Bu yüzden toprak örnekleme derinlikleri toprak işleme yöntemine bağlıdır. Bu tabakanın seviyesini belirlemek için toprak örneklerinin hem 0-10 cm hem de 10-20 cm derinliklerden alınması gerekir. Seviyeler farklı bulunur ise bitki besin elementlerinin derine yerleştirilmesi ile ilgili toprak karışımı önerilir.
  • Diğer faktörler: Toprak, dış faktörler nedeniyle değişebildiğinden çiftlik yolları ve tarlanın sınırlarına yakın yerlerden toprak örneği alınmaması önerilmektedir. Sıra bitkilerinde gübre bantlarından alınan örnekler, diğer bölgelerden alınanlara göre yüksek düzeyde bitki besin elementlerine sahip olacaktır.

1.3.   Yaprak Numunesi Alma

Bitki analizi, herhangi bir bitkinin toplam element içeriğinin belirlenmesi olup, ölçülen değerler bitkilerin genel beslenme durumu ya da toprağın verimlilik potansiyelinin değerlendirilmesi amacıyla kullanılır. Bitkisel analiz sonuçları daha önce belirlenmiş olan standart (referans) değerler ile karşılaştırılarak yorumlama yapılır.

Bitki analiz sonucunda noksan çıkan besin elementi için toprak kaynaklı sorunlar bir sonraki yılda giderilmeye çalışılır ve bitki besleme programı yeniden gözden geçirilir. Örneğin bitkilerde demir klorozu ortaya çıkmış ise, toprağın yarayışlı demir düzeyi ve demir noksanlığına yol açabilecek başta kireç olmak üzere diğer tüm faktörler birlikte değerlendirilir.

Bir bitki analizi aşağıdaki aşamalardan oluşur:

  • Bitki örneklerinin alınması
  • Bitki örneklerinin analize hazırlanması
  • Bitki örneklerinin uygun yöntemlerle analiz edilmesi
  • Analiz sonuçlarının değerlendirilmesidir.

Bitkisel analizler temelde iki kısma ayrılmaktadır:

  • Doku testleri: Arazide taze bitki dokuları üzerinde gerçekleştirilmektedir.
  • Toplam bitki analizleri: Çoğunlukla yaprak analizi anlamına gelmektedir ve bitkinin tamamının veya belirli bir aksamının element içeriğini ortaya koyan bir teknik olmakla birlikte araştırma amaçlı veya tarla koşularında mevcut olan beslenme bozukluklarını anlama, giderme ve dolaylı toprak verimliliği hakkında bilgi verir.

Genel bir kural olarak “örneklemeye dâhil edilecek yapraklar, tam güneş ışığına maruz kalmış ana dallar ya da gövdenin büyüme ucunun hemen altındaki generatif döneme geçiş aşamasında, gelişmesini yeni tamamlamış yapraklar olmalıdır.”

Bitki analizlerinin faydaları şunlardır:

  • Gübreleme programının kontrolü: Hazırlanan ve uygulanan gübreleme programı ile yetiştirilen bitkilerin besin maddeleri ihtiyaçlarının ne ölçüde karşılandığının bilinmesi önemli bir husustur. Numuneler mevsim başında, mevsim ortasına gelmeden önce, mevsim ortasında / sonunda ve hasat zamanı olmak üzere 4 dört ayrı zamanda alınabilir. Böylece bitkinin besin maddelerinden ne ölçüde faydalandığı veya besin maddelerinin bitkide hangi seviyede bulunduğu tespit edilebilir.
  • Bitkilerin kontrollü bir şekilde beslenmeleri: Bitkilerin belli gübreler ile normalin üzerinde gübrelenmemesi özellikle istenir. Örneğin şeker pancarı bitkisi azotlu gübre ile normalinüzerinde gübrelenmemelidir. Aksi hâlde şeker miktarı önemli derecede azalmakta ve beklenilen sonuç elde edilememektedir.

1.3.1.  Yaprak Numunesi Almanın Önemi

Bitki analizleri yapmanın başlıca amaçları şunlardır:

  • Görülebilir belirtileri onaylamak ya da teşhis etmek için: Bitki besin elementi noksanlıklarının tecrübelere dayalı teşhis edilmesinin yanı sıra bitki analizlerinin ya da doku testlerinin yapılması daha güvenilir olmaktadır. Doku testleri bazı kısıtlamalarla kullanılabilmesine rağmen, element noksanlıklarının netleştirilmesi konusunda üreticileri ikna etme yolunda etkili bir araç olarak kullanılmaktadır.
  • Gizli noksanlıkları belirlemek için: Pek çok element noksanlığı bitki üzerinde verim azalması ve gelişme geriliği göstermeden noksanlık oluşturabilir. Bitki analizleri sayesinde bu gizli noksanlıklar belirlenebilir ve düzeltme yollarına başvurulabilir.
  • Noksanlığın yeni başladığı alanları belirlemek için: Mikroelementler ile yapılan verimlilik denemelerinde noksanlık kısmen akut olana kadar görülebilir belirtiler nadiren kullanışlı bir yol göstericidir. Bitki öz suyunun doku testleri ya da kimyasal bitki analizleri gözle görülebilir belirtileri oluşturmak için yeteri kadar şiddetli olmayan elementlerin noksanlıklarını gösterme yeteneğindedir.
  • Uygulanan besinin bitki bünyesine alınıp alınmadığını göstermek için: Noksanlığı düzeltmek için bitki besini toprağa ilave edildiğinde bu besinin bitki bünyesine alınıp alınmadığını bilmek önemlidir.
  • Besinler arasında antagonizm yada interaksiyonları göstermek için: İlave edilen bazı besinlerin bitkideki diğer besinlerin miktarını azalttığı olağan dışı değildir. Bu interaksiyonların açıklanması ve önemi çoğunlukla hemen görülebilir değildir.
  • Bitkideki içsel olayların anlaşılmasına yardımcı olmak için: Farklı çevre koşulları altında tüm bitki ya da bitki parçasının bütün sezon süresince periyodik analizi bitki türleri arasında ve hatta aynı ürünün varyeteleri ya da hibritleri arasında büyük farklılık göstermektedir. Bitki analizleri, elementlerin bitki içerisinde hareketliliğini ve metabolik işlemler için bazı besinlere büyük gereksinim olduğu yerleri açıklayabilen konsantrasyon bölgelerini göstermede kullanışlı bir yoldur.
  • Sorun belirlemede ilave testleri önermek için: Bazen bitki analizleri sorunun spesifik sebebini belirleyebilmek için toprak analizine gerek duyulduğunu gösterebilmektedir.

1.3.2.  Yaprak Numunesi Alma Esasları

Analizlerde kullanılacak bitki kısmının belirlenmesi önemli bir aşamadır. Genel kural olarak numuneler, ana dalların hemen altındaki generatif döneme geçiş aşamasındaki gelişmesini yeni tamamlamış olan ve tam güneş gören bitki yapraklarından alınmalıdır. Eğer belirli bir örnekleme yönergesi yoksa en az 10 adet bitkiden üstteki büyüme ucunun altında olgunluğunu yeni tamamlamış olan bitki yapraklarından örnek alınması önerilmektedir. Çünkü gübre tavsiyesinin dayanağı olan kritik değerler ya da yeterlik değerleri bitki analiz sonuçlarına göre belirlenmektedir. O nedenle bitki örneklerinin doğru zamanda, doğru organdan ve yüksek temsil gücüne sahip olacak şekilde olması büyük önem taşımaktadır.

Toplam analizler için olgunluğunu tamamlamış bitki yaprakları örneklenmelidir. Bazı bitkiler için örnekleme kurallarıTablo1.2’de sunulmuştur.

  • Doğru zaman

Bitki analizleri amacıyla bitkilerden yaprak örnekleri alınmakta ve bu örnekler vasıtasıyla bitkinin beslenme durumu belirlenebilmektedir. Fakat her bitki türü için belirlenmiş olan farklı örnek alma zamanı ve örnek alma şekli bulunmaktadır. Aynı şekilde bu bitkilerin belirtilen şekilde alındıkları zamanda kapsadıkları besin maddesi miktarlarının yeterli ya da noksan olduğunu gösteren değerlendirme tablosu bulunmaktadır. Dolayısıyla uygun zamanda alınmayan yaprak örneği, usulüne uygun zamanda alınmış yaprak örneğinde bulunması gereken besin maddesi miktarları ile karşılaştırıldığında bizi yanıltabilir.

Örneğin, Antalya yöresinde turunçgillerde yaprak örneği alma zamanı 15 eylül-15 ekim olarak belirlenmiş ve buna uygun değerlendirme tablosu oluşturulmuştur. Ancak 15 eylül-15 ekim tarihinden önce ya da sonra alınan yaprak örneklerinin içermiş oldukları besin maddesi miktarlarının bu tablo dikkate alınarak değerlendirilmesi bizleri yanıltabilmekte ve doğru olmayan uygulamalar yapmamıza neden olabilmektedir. Bitki örneklerinin alınmasındaki standart dönem besin elementi miktarlarının durağan olduğu zaman olmalıdır. Örneğin, ilkbahar aylarında bitkinin genç yapraklarında N miktarı en fazla miktardadır, mevsim ortasına doğru durağanlaşırken; sonbahar ve hasada doğru N miktarı azalır.

BİTKİ

ÖRNEKLEME ZAMANI

ÖRNEKLENECEK BİTKİ KISMI

ÖRNEK SAYISI

TARLA BİTKİLERİ

Yonca

1/10 çiçeklenme dönemi veya öncesi

Toprak üstü 1/3 bitki boyundaki olgun yaprak ayaları

45-55

Tahıl

Başaklanma öncesi

En tepeden 4 yaprak

50-75

Üçgül

Fide dönemi

Toprak üstü aksamlar

30-40

Üçgül

Çiçeklenme öncesi

1/3 bitki boyundaki olgun yaprak ayaları, aşağıdan itibaren 1.-3. olgun yapraklar

50-60

Mısır

Fide dönemi

Toprak üstü aksamlar

25-30

Pamuk

İlk taraklar

görüldüğünde veya ilk çiçeklenme ya da öncesi

Ana gövdede yeni olgunlaşmış en genç yaprak

30-35

Yem bitkileri

ve çayır-mera bitkileri

Başak çıkışı öncesi veya en iyi kalite döneminde

En üstten 4 yaprak ayası

50-60

Sorgum

Başaklanma dönemi veya öncesi

En üstten ikinci yaprak

20-25

PEYZAJ BİTKİLERİ

Karanfil

Ucu kopmamış bitki

Toprak üstünden itibaren 4. veya 5. yaprak çifti

20-30

Karanfil

Ucu kopartılmış bitki

Birinci sürgünlerin tepesinden itibaren 5. veya 6. yaprak çifti

20-30

Krizantem

Çiçeklenme veya öncesi

Çiçek veren gövdede üst yapraklar

20-30

Süs ağaçları ve çalılıklar

Yıllık sürgünler

Tam gelişmiş yapraklar

20-30

Güller

Çiçeklenme süresince

Çiçek gövdesinde en üst yapraklar

25-30

Çimler

Gelişme mevsimince

Yaprak ayaları (toprak bulaşmamış)

2 kap

 

SEBZELER

Fasulye

Fide dönemi

Toprak üstü tüm bölüm

20-30

Fasulye

Çiçeklenme başı veya öncesi

En üstteki olgunlaşmış 2 veya 3 yaprak

25-30

Lahana

Baş oluşum öncesi

Merkezde kıvrılan ilk olgun yaprak

10-20

Hıyar

Meyve oluşum öncesi

 Gövdede yere yakın olgunlaşmış yapraklar

 20-25

Bezelye

Çiçeklenme başı veya öncesi

Tepeden itibaren 3. boğumdaki yapraklar

30-50

Kavun, karpuz

Meyve oluşum öncesi

 Gövdede yere yakın olgunlaşmış yapraklar

 20-30

Yapraklı ürünler

Gelişme dönemi

ortası

En genç olgunlaşmış yapraklar

30-50

Patates

Erken çiçeklenme veya öncesi

Gelişme ucundan 3.-6. yapraklar

20-30

Kök ürünleri (havuç vb.)

Kök veya soğan büyümesi öncesi

Olgunlaşmış orta yapraklar

20-30

Kök ürünleri (pancar)

Kök büyümesi öncesi

Olgunlaşmış orta yapraklar

20-30

Şeker mısırı

Tepe püskülü öncesi

Tepedeki tam olgun yapraklar

20-25

Şeker mısırı

Tepe püskülü dönemi

Koçan boğumundaki tüm yapraklar

20-25

Domates (tarla)

Erken çiçeklenme veya öncesi

Büyüme noktasından veya öncesi 3. veya

4. yapraklar

20-25

Domates (sera)

Meyve oluşumu veya öncesi

Genç bitkilerde 2. ve 3. salkım yapraklar

20-25

Domates (sera)

Meyve oluşumu veya öncesi

Yaşlı bitkilerde 4. ve 6. salkım yapraklar

20-25

 

 

 

MEYVELER

 

Elma, badem armut, kiraz, şeftali, erik

Mevsim ortası

Yıllık sürgünün ortasındaki olgun yapraklar

75-100

Asma

Çiçeklenme sonunda

Salkımlara yakın yaprak sapları

75-100

Limon

Mevsim ortası

Meyvesiz sürgün uçlarında son gelişen olgun yapraklar

30-40

Portakal

Mevsim ortası

Meyvesiz uçlardaki 4-7 aylık ilkbahar dönemi yaprakları

25-30

Pikan cevizi

Çiçeklenme sonu 6-8. hafta

Yıllık sürgünlerdeki yapraklar

30-45

Ahududu

Mevsim ortası

Yan saplar üzerinde gelişmiş en genç yapraklar

25-40

Çilek

Mevsim ortası

Gelişmiş en genç olgun yaprak

50-70

Ceviz

Çiçeklenme sonrasındaki 6-8.

hafta

Olgun sürgünlerdeki orta bileşik yaprak 30-40çiftleri

30-40

Tablo 1.2: Bazı bitkiler için yaprak örnekleme zamanı ve kuralları

  • Doğru organdan örnek alınması

Bitkinin farklı organlarından örnek alınması sonuçların yanlış yorumlanmasına sebep olabilir. Örneğin, bitkinin bir yıllık yaşlı yapraklarına göre içinde bulunulan mevsimde oluşmuş yaprakların azot içerikleri önemli derecede yüksektir. Bunun nedeni kimi elementlerin hareket edebilir (mobil) olmalarıdır. Tablo 1.3’te bitki besin maddeleri hareketlilik durumlarına (mobilite) göre sınıflandırılmıştır.

Hareketli (mobil) elementler

Hareketsiz (immobil) elementler

Azot

Kalsiyum

Potasyum

Kükürt

Magnezyum

Demir

Fosfor

Bor

Klor

Bakır

Sodyum

 

Çinko

 

Molibden

 

Tablo 1.3: Besin elementlerinin mobilitelerine göre sınıflandırılması

Yaşlı yapraklarda bulunan kalsiyum, kükürt, demir, bor, bakır yaşlı yapraklarda daha çok birikirken mobil elementler yaşlı yapraklardan genç yapraklara doğru hareket hâlindedir.

  • Yüksek temsil gücüne sahip bitki örneklerinin alınması

Analiz sonuçlarının doğru bir şekilde değerlendirilmesinde en önemli faktörlerden biri örnek alınan bitkinin ve alınan örneğin sayısıdır. Bitkinin temsil gücü bitkinin ve alınan örneğin sayısı yanında bitkinin genel durumuna, toprağın tekdüzeliğine ve analiz sonuçlarının hangi amaçla kullanılacağına da bağlıdır. Temsil yeteneğini artırmak için mümkün olduğunca fazla sayıda örnek alınmalıdır.

Yukarıda bahsedilen hususlar doğrultusunda yaprak örneklemesinde dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır:

  • Alınan yaprak örneklerinin tür ve çeşit özellikleri aynı olmalıdır. Karışık olarak örnek alınmamalıdır.
  • Özellikle meyve ağaçları bir bahçede farklı yaşlarda bulunabilir. Örneğin 5 ile

25 yaşındaki ağaçların yaprakları karıştırılarak örnek alınmamalıdır. Aynı yaş gruplarındaki ağaçlardan örnek almaya özen gösterilmelidir.

  • Alınan yaprak örnekleri tarla, bahçe veya ağaçları temsil etmelidir, örnekleme alanının toprak ve bitkilerinde farklılıklar varsa örnekler bu alanları temsil edecek şekilde ayrı ayrı alınmalıdır.
  • Yapraklar günün herhangi bir zamanında alınabilir.
  • İlaçlama ya da yaprak gübresi uygulaması yapılan alanlardan yapılan

Örneklemelerde, örnekleme etiketine bu bilgiler yazılmalıdır.

  • Hastalıklı, böcek zararı bulunan, normal gelişmeyen ve temsil yeteneğinden yoksun yapraklar alınmamalıdır.
  • Her bitkiden örneklemeiçin belirtilen zamanda ve şekilde örnek alınmalıdır.
  • Yaprak örnekleri alındıktan sonra örnekler soğutuculu kaplarda muhafaza edilmeli ve en kısa sürede laboratuvara gönderilmelidir.

Bitki analizlerinde yaprakların besin elementi içerikleri, yaprağın bitkide bulunduğu pozisyona göre önemli değişim gösterir. Bu nedenle, herhangi bir örnekteki besin elementi konsantrasyonu birbirleri ile ve standart (sınır) değerlerle karşılaştırılmak istendiğinde, benzer ya da aynı pozisyonda bulunan yaprak ya da bölümlerden örnekleme yapılmalıdır.

Elma, armut, ayva gibi yumuşak çekirdekli meyve ağaçlarından tam çiçeklenme döneminden itibaren 8-12 hafta sonra (takriben temmuz ayında), ağacın dört tarafından, güneş gören yıllık sürgünlerin ortasında bulunan gelişimini yeni tamamlamış genç yapraklar saplarıyla birlikte alınmalıdır. Meyve ağaçlarında genellikle her 20 dekar arazi için 25 ağaçtan 100 adet yaprak yeterlidir.

Kiraz, vişne, kayısı, erik, şeftali gibi sert çekirdekli ve ceviz, badem, fındık gibi sert kabuklu meyve ağaçlarından tam çiçeklenme döneminden itibaren 8-12 hafta sonra (gelişim dönemi ortası) ağacın dört tarafından, omuz hizasındaki yıllık sürgünlerin ortasında bulunan gelişimini yeni tamamlamış genç yapraklar örneklenir. Kivi ağaçlarından çiçeklenme dönemi sonunda (mayıs sonu) ilk çiçeklerin karşısında yer alan ya da meyve olgunlaşmasından önce (temmuz sonu) genç sürgünlerde olgunluğunu tamamlamış en genç yapraklar sapları ile birlikte alınır. Bahçe başına en az 20 ağaç yeterlidir. Çileklerde ise sezon ortasında gelişmesini tamamlamış en genç yapraklardan (üçlü yaprak gruplarında orta yapraklar) örneklenir. Bahçe başına 100 yaprak yeterlidir.

Buğday, arpa, yulaf gibi tahıl bitkilerinde başaklanma başlangıcında bayrak yapraklar, mısırda koçan oluşumu döneminde koçan yaprağı, ayçiçeğinde baş oluşumu döneminde gövde ortasındaki gelişimini yeni tamamlamış olgun genç yapraklardan örnek alınmalıdır. Domates ve fasulyede çiçeklenme başlangıcında üstten 4.-5. yapraklar, patateste yumru oluşumu başlangıcında üstten 4.-6. yapraklar, şeker pancarında temmuz ayının son haftasında dıştaki yaşlı yapraklar ile ortadaki körpe yapraklar arasındaki yeni olgunlaşmış genç yapraklar, yoncada ise çiçeklenme başlangıcında gövde ortasındaki gelişimini henüz tamamlamış olgun genç yapraklardan örnek alınmalıdır.

Çeşitli bitkilerde analiz için yaprak örneklerinin nasıl alınacağı bilinmiyorsa izlenecek en iyi yöntem sürgün üzerinde gelişmesini henüz tamamlamış olgun genç yaprakların saplarıyla birlikte örnek olarak alınmasıdır. Problemli ağaçlarla normal gelişimli ağaçlardan örnekler ayrı alınmalıdır.

Bitki örnekleri sabah saat 8.00 ile öğle arasında alınmalı ve en az 30 çift yapraktan oluşmalıdır. Uçları kopartılmamış yeni genç bitkilerde alttan itibaren sayılarak 4. ve 5. yaprak çiftleri yaprak örnekleri olarak alınır. Uçları kopartılmış bitkilerde ise yan sürgünler en az yedi çift yaprak oluşturuncaya kadar beklenmelidir. Bu aşamaya gelindiğinde yaprak örnekleri ilk yan sürgünlerden ve ana gövdenin altından itibaren 5. ve 6. yaprak çiftleri olarak örneklenir.

Her bitki için uygun fizyolojik dönemde tarlada, bahçede veya serada ya zikzak şeklinde veya köşegenler boyunca yürünerek arazi büyüklüğü ve bitki çeşidine göre yeteri kadar örnek alınır.

1.3.3.  Yaprak Numunesi Alınmayacak Yerler

Yaprak numunesi alınmayacak kısımlar aşağıda belirtilmiştir:

  • Ölü ya da hastalıklı bitkilerden,
  • Böcekli ya da mekanik olarak zarar görmüş yapraklardan,
  • Sıcaklık ya da nemden etkilenmiş yapraklardan,
  • Toprakla örtülmüş yapraklardan,
  • Yapraktan ilaçlama yapıldıktan ve gübrelemeden hemen sonra,
  • Sabah erken saatlerde ve bulutlu günlerde, Ø Yağışlı günlerde numune alınmamalıdır.
  • Kenar sıralarda, uçta kalmış ve gölgede kalmış bitkilerden,
  • Gelişmesini tamamlayamamış bitki organları ve yaşlı bitkilerden,
  • Uzun süre iklimsel stres altında kalmış bitkilerden,
  • Toz, toprak veya kimyasal bulaşmış bitkilerden,
  • Generatif döneme girmiş bitkilerin tohum ve meyvelerinden örnekleme yapılmamalıdır.

1.3.4.  Yaprak Numunelerinin Analize Hazırlanması

Laboratuvara getirilen taze bitki örnekleri kimyasal analizlerden önce çeşitli ön işlemlere tabi tutulur. Bunlar;

  • Bitki örneklerinin laboratuvara taşınması,
  • Yüzeysel bulaşmayı gidermek için bitki örneklerinin iyice yıkanması,
  • Enzimatik reaksiyonları durdurmak amacıyla bitki örneklerinin kurutulması ve öğütülmeye hazırlanması,
  • Kimyasal analizler için bitki örneklerinin öğütülmesi, Ø Öğütülen örneklerin son olarak kurutulması ve
  • Örneklerin saklanmasıdır.

 

  • Bitki örneklerinin laboratuvara taşınması

Örnekler alındıktan sonra buharlaşma vb. nedenlerle kayıplar meydana gelebilmektedir. Bu nedenle örnekler alınır alınmaz laboratuvara ulaştırılmalıdır. Taze yeşil örnekler uygun büyüklükte, ağızları açık kese kâğıtlarına konulmalıdır. Örnekler güneş altına bırakılmamalıdır. Örnekleme tamamlanıncaya kadar ağızları açık bir şekilde gölgede bekletilebilir. Örneklerin kurutulmadan polietilen veya naylon torbalarda taşınması uygun değildir. Örnekler alındıktan sonra 24 saat içerisinde laboratuvara ulaştırılmalıdır. Eğer mümkünse kuru madde kayıplarını önlemek için sıcaklıkları düşüren buz kutuları içerisinde taşınmalıdır.

  • Bitki örneklerinin yıkanması

Genellikle makro besin elementi analizleri için bitki örneklerinin yıkanmasına gerek yoktur. Örneklerin alınmaları anında toprağın bitki aksamı üzerine yapışıp kalmamış olmasına dikkat etmek ve gerekirse fırça ile bitki üzerine yapışmış tozu ve toprağı gidermek yeterlidir. Mikro besin elementi analizleri için toz, toprak, gübre ve püskürtülen ilaçların sebep oldukları bulaşma büyük önem taşır. Özellikle toprak bulaşmış bitki materyallerine ait mikro element analiz sonuçları hatalı olmaktadır. Bordo bulamacı gibi püskürtülerek bitkiye uygulanan çeşitli ilaçlar da bakır, çinko ve diğer mikroelementlerin analiz sonuçlarını önemli ölçüde etkilemektedir.Taze bitki örneklerinin bu kirliliklerden tam anlamıyla arındırılması, seyreltik (%0,1-0,3) deterjan çözeltisiyle elle hafifçe ovularak en fazla 1 dakika içerisinde yıkanması ve sonra akan bir saf suda çalkalanması ile sağlanabilir.

  • Bitki örneklerinin kurutulması

Kimyasal ve biyolojik değişimleri minimumda tutabilmek için bitki örneklerinin alınmalarını takiben mümkün olan en kısa zamanda kurutulmaları gerekir. Kurutma işinde meydana gelebilecek bir gecikme, solunum sebebiyle bitkinin kuru ağırlığında kayba sebep olabileceği gibi, proteinlerin de basit azotlu bileşiklere parçalanmalarına yol açabilir. Uzun bir yolculuktan sonra laboratuvara getirilecek örnekler çok gevşek bir şekilde paketlenmelidir. Aksi takdirde meydana gelecek kızışma, solunum artması ve dolayısıyla çeşitli şekillerde ortaya çıkan kayıplara yol açabilir. Bitki örnekleri kâğıt veya pamuklu bir torbaya konur ve üzerine laboratuvar numarası yazılır. Örnek torbası 70-80 °C’ye ayarlı, havalandırmalı fırına konarak çeşidine ve nem içeriğine göre, tamamen kuruyuncaya kadar 24-72 saat süreyle fırında bırakılır. Yüksek sıcaklık, numunenin kısmen ayrışmasına neden olduğu için kurutma sıcaklığı 80 °C’yi geçmemelidir.

  • Bitki örneklerinin öğütülmesi

Bitki örnekleri genellikle, örnekler üzerindeki çalışmaların daha kolay olmasını sağlamak ve analizler için temsili bir kısmın en uygun biçimde alınabilmesi için öğütülür. Öğütülen örnekler 0,42-0,84 mm çaplı elekten geçebilecek boyutta olmalıdır. Bitki örneğinde demir, çinko, bakır gibi metal analizleri yapılacaksa, örnekler paslanmaz çelikten yapılmış bir kesici / öğütücüde öğütülmelidir. Öğütülen örnekten alınan alt örneğin tümü serin ve kuru bir ortamda, kaliteli bir kâğıt torbada geçici olarak depolanabilir.

  • Bitki örneklerinin saklanması

Örneklerin saklanması için kullanılabilecek en ideal muhafaza kapları, cam kaplardır. Ancak maliyetlerinin yüksek olması ve kırılabilmeleri nedeniyle, genellikle cam kaplar yerine polietilen torbalar veya küçük plastik kutular tercih edilmektedir. Bitki örneklerinin saklanması esnasında dikkat edilmesi gereken en önemli husus, ortamdaki nispi nemin düşük olmasıdır. Nemli koşullar altında bitki örnekleri küflenebilir ve uzun süre dayanamaz. Öğütülmüş bitki örnekleri uzun süre saklanacaksa ağzı sıkıca kapatılan şişelerde ya da ağzı sıkıca bağlanan plastik torbalarda; serin ve karanlık bir ortamda depolanmalıdır.

1.3.5.  Yaprak Numunelerin Etiketlenmesi

Yaprak numuneleri polietilen torbalara konur; torbanın iç ve dışı etiketlenir.

Etiketlerin üzerine numunenin alındığı tarih, tarla ve tarla sahibi hakkında bilgiler, uygulanan gübreler ve tarımsal işlemler hakkındaki bilgiler kaydedilir.

Alındıktan sonra en kısa sürede ve hızla laboratuvara ulaştırılmalıdır. Doğru olarak doldurulacak bilgi formları analiz sonuçlarını yorumlayacak olan teknik elemanların daha kısa zamanda sonuca ulaşmasında çok büyük katkı sağlayacaktır.

Hazırlanan etiket kurşun kalemle yazılmalıdır. Mürekkepli kalemle yazılması hâlinde etikette herhangi bir ıslanma olduğunda etiket üzerindeki bilgiler dağılabilir. Etiketler iki nüsha olarak hazırlanmalıdır. Etiketlerden bir tanesi poşetin içerisine diğeri ise dışına konulur.

UYGULAMA FAALİYETİ

Aşağıdaki işlem basamaklarını takip ederek literatüre uygun olarak toprak ve yaprak numunesini alabileceksiniz.

İşlem Basamakları

Öneriler

Ø Araç gereçleri hazırlayınız.

 

Ø Araç gereçlerin temiz olmasına dikkat ediniz.

Ø Araç gereçlerin kullanımına özen gösteriniz.

Ø Numune alınacak yerleri belirleyiniz.

 

Ø İş kıyafetini giyiniz.

Ø Numune alınacak noktaların tarlayı temsil edebilecek yerler olmasına dikkat ediniz.

Ø Belirlenen noktalarda “V” şeklinde çukurlar açınız.

 

Ø Kenarlardan çukurun içerisine dökülen toprağı elinizle iyice temizleyiniz.

Ø Çukurun yan duvarından 3-4 cm kalınlığında toprak dilimi alınız.

Ø Küreğin dışına taşan toprağı tıraşlayınız.

 

Ø Alınan toprağı plastik kova içine koyunuz.

Ø Belirlenen diğer noktalardan da topraklar alınız.

 

Ø İri taş ve kesekleri almamaya özen gösteriniz.

Ø Alınan toprakları bir araya toplayınız.

Ø İçindeki taş ve bitki artıklarını temizleyip iyice karıştırınız.

 

Ø Numune içerisinde taş, bitki parçası ve yabancı madde olmamasına dikkat ediniz.

Ø Hazırladığınız numuneden 1 kg kadarını numune kabına doldurunuz.

 

Ø Numunenin ıslak olmamasına özen gösteriniz.

Ø İki adet etiket yazarak birini kabın içine atınız, diğerini kabın üstüne yapıştırınız/bağlayınız.

 

Ø Etiket bilgilerini doğru ve eksiksiz yazınız.

 

Ø Numuneleri laboratuvara gönderiniz.

Ø Numuneleri en kısa zamanda, en yakın laboratuvara gönderiniz.

Ø Numunenin alınacağı bitkileri belirleyiniz.

 

Ø Kullanılacak araç gereçleri hazırlayınız.

Ø Yaprak numunesi alma kurallarına uyunuz.

Ø Arazide zikzak veya U şeklinde hareket ederek ilerleyiniz.

Ø Aynı çeşit bitkilerden numune alınız.

Ø Yaprakları sapından          koparınız       veya kesiniz.

 

Ø Bitkinin güneş gören dallarından numune alınız.

Ø Yeni olgunlaşmış yaprakları seçiniz.

Ø Yaprakları saplarıyla beraber koparınız.

Ø Numuneleri naylon veya bez torbalara koyunuz.

 

Ø Naylon poşet kullanımı durumunda birkaç yerinden delik açmayı unutmayınız.

Ø Numune etiketini yazınız.

Ø İki adet etiket hazırlayarak birini torbanın içine koyunuz, diğerini torbanın ağzına bağlayınız.

Ø Etiketi kurşun kalemle yazınız.

Ø Analiz gecikecek ise bez torbaları plastik kaplara koyunuz.

Ø Plastik kapları buzdolabında veya buz ile soğukta muhafaza ediniz.

Yorum Yap